कक्षा 6 – संस्कृत (वार्षिक अभ्यास प्रश्न पत्र 2025–26) 

सामान्य निर्देश (संक्षेप)

• सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः।
• उत्तराणि संस्कृतेन एव लेखनीयानि।
• प्रश्नसंख्यानुसारं उत्तराणि क्रमशः लेखनीयानि।
• प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति—
  खण्ड ‘क’ (अपठित-अवबोधम्) 8 अंका:
  खण्ड ‘ख’ (रचनात्मक कार्यम्) 12 अंका:
  खण्ड ‘ग’ (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्) 18 अंका:
  खण्ड ‘घ’ (पठित-अवबोधम्) 22 अंका:

खण्ड–क : अपठित-अवबोधम् (8 अंका:)

प्र.1 अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत—
(अनुच्छेद: विद्यालये प्रविदिनं विद्यार्थी उत्साहेन आगच्छन्ति… विद्यालयस्य जीवनं सर्वेषां मनसि आनन्दं जनयति।)

(अ) एकपदेन् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3
(क) विद्यार्थीः कुत्र प्रविदिनम् आगच्छन्ति?
(ख) उद्याने कानि विकसितानि सन्ति?
(ग) के विद्याथिभ्यः ज्ञानं प्रयच्छन्ति?

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×2=2
(क) विद्यालयस्य जीवनं किं जनयति?
(ख) स्तन्यपानानि पशुपाणि कुत्र विकसितानि सन्ति?

(इ) यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(क) ‘पशुपाणि’ अस्य पदस्य एकवचनरूपम् अस्ति—
(अ) पशुम् (ब) पशुपम् (स) पशुपः (द) पशुपा
(ख) ‘विकसन्ति’ इति पदं कस्मिन् लकारे अस्ति?
(अ) लृट् (ब) लट् (स) लोट् (द) लङ्
(ग) ‘विद्यालये प्रविदिनं विद्यार्थी उत्साहेन आगच्छन्ति’ अत्र किं क्रियापदम् अस्ति?
(अ) विद्यालये (ब) प्रविदिनं (स) आगच्छन्ति (द) उत्साहेन
(घ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत।

खण्ड–ख : रचनात्मक कार्यम् (12 अंका:)

प्र.2 अधः प्रदत्तानि चित्राणि दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया चत्वारि वाक्यानि रचयत (4×2=8)
मञ्जूषा: क्रीडन्ति, बालकाः, क्षेत्रं, चटकाः, चलन्ति, छात्रः, पिबति, क्रीडन्ति, सन्ति अस्ति
अथवा मञ्जूषातः पदं चित्वा वाक्यानि पूरयत—

1. गजौ …………………… ।
2. …………………… सन्ति।
3. मयूराः …………………… ।
4. …………………… कूजति।

प्र.3 उचितैः सर्वनामपदैः संयोज्य वाक्यानि रचयत (4×1=4)
क–स्तम्भः / ख–स्तम्भः
(क) सः — (i) खादति
(ख) ते — (ii) चलन्ति
(ग) त्वम् — (iii) गच्छसि
(घ) आवाम् — (iv) धावावः

खण्ड–ग : अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (18 अंका:)

प्र.4 अधोलिखितानाम् उदाहरणानाम् अनुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत (3×1=3)
क) वैद्याः ………(i)……… ………(ii)……… ………(iii)……… चर्वन्ति।

प्र.5 अधोलिखितानाम् उदाहरणानाम् अनुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत (3×1=3)
अस्ति ………(i)……… सन्ति ………(ii)……… ………(iii)……… स्मः।

प्र.6 सः, ते, तत्, ताः इत्येभ्यः शब्देभ्यः उचितं सर्वनामपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (4×1=4)
(1) पिपीलिके चलति। ……………… चलति।
(2) चटकाः कूजति। ……………… कूजति।
(3) दीपकः ज्वलति। ……………… ज्वलति।
(4) फलं पतति। ……………… पतति।

प्र.7 अङ्कानां कृते मञ्जूषातः चिन्त्वा उचितं पदं पूरयत (4×1=4)
(i) जन्मोत्सवे (२५) ……………… अतिथयः आगतवन्तः।
(ii) प्रतियोगितायां (३३) ……………… छात्राः भागं गृहीतवन्तः।
(iii) बसस्थानके (४९) ……………… जनाः आसन्।
(iv) उद्याने (६८) ……………… वृक्षाः सन्ति।

प्र.8 उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः संख्याभिः वा लिखत (4×1=4)
०९.०० ………………
०३.४५ ………………
०६.३० ………………
०४.१५ ………………
अथवा
सप्तवादनम्, साढे-पञ्चवादनम्, पौन-द्वादशवादनम्, सवा-एकवादनम्

खण्ड–घ : पठित-अवबोधम् (22 अंका:)

प्र.9 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत (5)
(गद्यांश: एकदा मार्गेण कश्चित् धनिकः आगच्छति… धनिकः उवाच— “अहं तुभ्यं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि।”)

(अ) एकपदेन् उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×1=1
(i) एकदा मार्गेण कः आगच्छति स्म?
(ii) भिक्षुकः कं वदति?

(ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×2=2
(i) भिक्षुकः मनसि किं चिन्तयति?
(ii) धनिकः भिक्षुकं किं वदति?

(स) यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(i) ‘प्रचुरधनम्’ अत्र कः समासः/विशेषणपदम् अस्ति?
(ii) ‘निर्धनः’ पदस्य कः पर्यायपदम् गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(iii) ‘अहम् अतीव दरिद्रः अस्मि’ अत्र ‘अहम्’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

प्र.10 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत (5)
(पद्यांश: छायामतयस्य कुर्वन्ति विश्रान्तिं स्वयमापे… वृक्षाः सत्पुरुषाः इव।)

(अ) एकपदेन् उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×1=1
(i) वृक्षाः अत्यस्य किं कुर्वन्ति?
(ii) वृक्षाः स्वयम् कुत्र विश्रान्तिं कुर्वन्ति?

(ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×2=2
(i) वृक्षाणां परोपकाराय किं सन्ति?
(ii) वृक्षसदृशाः के सन्ति?

(स) यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(i) ‘वृक्षाः’ अत्र का विभक्तिः अस्ति?
(ii) ‘सज्जनाः’ अस्य कः पर्यायपदम् पद्ये प्रयुक्तम्?
(iii) ‘स्वार्थाय’ पदस्य कः विलोमपदम् पद्ये प्रयुक्तम्?

प्र.11 अधोलिखितं संवादं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (5)
(संवाद: माधव नामकः बालकः… पादः, हस्तः, नयनम्, कर्णः परस्परं कथयन्ति…)

(अ) एकपदेन् उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×1=1
(i) बालकस्य नाम किम् आसीत्?
(ii) किं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति?

(ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नमेकम्) 1×2=2
(i) पादः किं वदति?
(ii) हस्तः अनक्षणं किं वदति?

(स) यथानिर्देशम् उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(i) ‘पादः वदति’ अत्र ‘पादः’ इत्यत्र का विभक्तिः?
(ii) ‘अहं श्रेष्ठः’ अत्र ‘अहम्’ इति सर्वनामपदं कस्य निर्देशः?
(iii) ‘गच्छति’ पदस्य कः पर्यायपदम् गद्यांशे प्रयुक्तम्?

प्र.12 मञ्जूषातः समुचितानि पदानि चित्वा अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयत (3×1=3)

प्र.13 वर्णसंयोजनेन रिक्तस्थानानि पूरयत (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) ग् + अ + ण + ए + श् + अः = …………………
(ii) ष् + इ + ष् + ण् + उः = …………………
(iii) च् + इ + न् + त् + अ + काः = …………………
अथवा वर्णविच्छेदं कुरुत—
(i) शिक्षकः …………………
(ii) वर्तनम् …………………
(iii) कोष्णम् …………………

प्र.14 द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु (4×1=4)
यथा— बालकः ………… वदति ………… नमति।
(i) बालिकाः ………………… गच्छन्ति। (विद्यालय)
(ii) पक्षिणः ………………… खादन्ति। (फल)
(iii) शिक्षकः ………………… पाठयति। (पाठ)
(iv) नायिका ………………… धारयति। (मुद्रा)

 प्रश्नों के उत्तर, प्रश्न के साथ  

🟩 खण्ड–क : अपठित-अवबोधम्

प्र.1 (अ) एकपदेन उत्तरत
(क) विद्यार्थीः कुत्र प्रविदिनम् आगच्छन्ति?
उत्तर: विद्यालये।

(ख) उद्याने कानि विकसितानि सन्ति?
उत्तर: पुष्पाणि।

(ग) के विद्यार्थिभ्यः ज्ञानं प्रयच्छन्ति?
उत्तर: शिक्षकाः।

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) विद्यालयस्य जीवनं किं जनयति?
उत्तर: विद्यालयस्य जीवनं सर्वेषां मनसि आनन्दं जनयति।

(ख) स्तन्यपानानि पशुपाणि कुत्र विकसितानि सन्ति?
उत्तर: स्तन्यपानानि पशुपाणि उद्याने विकसितानि सन्ति।

(इ) यथानिर्देशम् उत्तरत
(क) ‘पशुपाणि’ अस्य पदस्य एकवचनरूपम्—
उत्तर: (स) पशुपः

(ख) ‘विकसन्ति’ इति पदं कस्मिन् लकारे अस्ति?
उत्तर: (ब) लट्

(ग) ‘विद्यालये प्रविदिनं विद्यार्थी उत्साहेन आगच्छन्ति’ अत्र क्रियापदम्—
उत्तर: (स) आगच्छन्ति

(घ) उपयुक्तं शीर्षकम्—
उत्तर: विद्यालयजीवनम्।

🟩 खण्ड–ख : रचनात्मक कार्यम्

प्र.2 (मञ्जूषा-सहायता)

1. गजौ चलन्ति।
2. बालकाः सन्ति।
3. मयूराः कूजन्ति।
4. चटका कूजति।

प्र.3 सर्वनाम-संयोजनम्
(क) सः — (i) खादति → सः खादति।
(ख) ते — (ii) चलन्ति → ते चलन्ति।
(ग) त्वम् — (iii) गच्छसि → त्वम् गच्छसि।
(घ) आवाम् — (iv) धावावः → आवाम् धावावः।

🟩 खण्ड–ग : अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

प्र.4 रिक्तस्थानपूर्तिः
वैद्याः फलानि औषधानि शाकानि चर्वन्ति।

प्र.5 रिक्तस्थानपूर्तिः
अस्ति बालकः, सन्ति बालकाः, पठामः स्मः।

प्र.6 सर्वनाम-पूर्तिः (सः, ते, तत्, ताः)
(1) पिपीलिके चलति। सा चलति।
(2) चटकाः कूजति। ते कूजन्ति।
(3) दीपकः ज्वलति। सः ज्वलति।
(4) फलं पतति। तत् पतति।

प्र.7 संख्यापदानि
(i) (२५) पञ्चविंशतिः
(ii) (३३) त्रयस्त्रिंशत्
(iii) (४९) एकोनपञ्चाशत्
(iv) (६८) अष्टषष्टिः

प्र.8 समयलेखनम्
०९.०० — नववादनम्
०३.४५ — पौन-चतुर्वादनम्
०६.३० — साढे-षड्वादनम्
०४.१५ — सवा-चतुर्वादनम्

🟩 खण्ड–घ : पठित-अवबोधम्

प्र.9 गद्यांश

(अ) एकपदेन
(i) एकदा मार्गेण कः आगच्छति स्म?
उत्तर: धनिकः।

(ii) भिक्षुकः कं वदति?
उत्तर: धनिकम्।

(ब) पूर्णवाक्येन
(i) भिक्षुकः मनसि किं चिन्तयति?
उत्तर: भिक्षुकः मनसि धनप्राप्तिं चिन्तयति।

(ii) धनिकः भिक्षुकं किं वदति?
उत्तर: धनिकः भिक्षुकं सहस्रं रूप्यकाणि यच्छामि इति वदति।

(स) यथानिर्देशम्
(i) ‘प्रचुरधनम्’ —
उत्तर: विशेषणपदम्।
(ii) ‘निर्धनः’ पदस्य पर्यायः —
उत्तर: दरिद्रः।
(iii) ‘अहम्’ —
उत्तर: भिक्षुकस्य निर्देशः।

प्र.10 पद्यांश

(अ) एकपदेन
(i) वृक्षाः अत्यस्य किं कुर्वन्ति?
उत्तर: छायाम्।

(ii) वृक्षाः स्वयम् कुत्र विश्रान्तिं कुर्वन्ति?
उत्तर: भूमौ।

(ब) पूर्णवाक्येन
(i) वृक्षाणां परोपकाराय किं सन्ति?
उत्तर: वृक्षाः परोपकाराय फलानि छायां च ददति।

(ii) वृक्षसदृशाः के सन्ति?
उत्तर: सज्जनाः वृक्षसदृशाः सन्ति।

(स) यथानिर्देशम्
(i) ‘वृक्षाः’ —
उत्तर: प्रथमा विभक्तिः।
(ii) ‘सज्जनाः’ पर्यायः —
उत्तर: सत्पुरुषाः।
(iii) ‘स्वार्थाय’ विलोमः —
उत्तर: परार्थाय।

प्र.11 संवाद

(अ) एकपदेन
(i) बालकस्य नाम किम्?
उत्तर: माधवः।

(ii) किं श्रुत्वा आनन्दं अनुभवति?
उत्तर: कथाम्।

(ब) पूर्णवाक्येन
(i) पादः किं वदति?
उत्तर: पादः वदति— अहं श्रेष्ठः अस्मि।

(ii) हस्तः अनक्षणं किं वदति?
उत्तर: हस्तः अनक्षणं कर्म करोमि इति वदति।

(स) यथानिर्देशम्
(i) ‘पादः’ —
उत्तर: प्रथमा विभक्तिः।
(ii) ‘अहम्’ —
उत्तर: वक्तुः निर्देशः।
(iii) ‘गच्छति’ पर्यायः —
उत्तर: याति।

प्र.12 श्लोक-अन्वयः

उत्तर: (मञ्जूषानुसारं उपयुक्तपदानि स्थाप्य) — श्लोकस्य अर्थानुसारं वाक्यपूर्ति।

प्र.13 वर्णसंयोजन / वर्णविच्छेद

(i) ग् + अ + ण + ए + श् + अः = गणेशः
(ii) ष् + इ + ष् + ण् + उः = षिष्णुः
(iii) च् + इ + न् + त् + अ + काः = चिन्तकाः

अथवा वर्णविच्छेद
(i) शिक्षकः = शि + क्ष + कः
(ii) वर्तनम् = व + र् + त + नम्
(iii) कोष्णम् = को + ष् + णम्

प्र.14 द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि

(i) बालिकाः विद्यालयम् गच्छन्ति।
(ii) पक्षिणः फलम् खादन्ति।
(iii) शिक्षकः पाठम् पाठयति।
(iv) नायिका मुद्राम् धारयति।

DOWNLOAD THE QUESTION PAPER –CLICK